Edebiyatın Bugünkü Sorunsalı: Ezber

Edebiyatı öğretmekle edebiyat hakkında bilgi öğretmek aynı şey değildir. Ne var ki bugün edebiyat eğitiminin en temel sorunlarından biri, bu iki alan arasındaki farkın giderek silinmesidir. Öğrenciden bir şiiri anlaması değil, şairini bilmesi; bir romanın dünyasına girmesi değil, kahramanlarını sıralaması; bir edebî dönemin hangi şartlar içinde doğduğunu kavraması değil, o dönemin beş özelliğini ezberlemesi beklenmektedir. Böyle olunca edebiyat, insanı ve hayatı anlamanın yollarından biri olmaktan çıkarak doğru seçeneğin bulunması için bellekte tutulması gereken bilgiler toplamına dönüşmektedir.

Sorun ezberin varlığı değildir aslında. Çünkü öğrenmenin belirli bir aşamasında hafızaya ihtiyaç vardır. Bir öğrencinin Tanzimat edebiyatını öğrenirken Şinasi’yi, Namık Kemal’i, Ziya Paşa’yı bilmesi; Servetifünun’u incelerken Tevfik Fikret’i, Halit Ziya’yı tanıması elbette gereklidir. Bir edebiyat tarihi, isimler ve eserler olmadan düşünülemez. Sorun, bilginin öğrenmenin başlangıcı olması gerekirken sonu hâline getirilmesidir.

Öğrenci Mai ve Siyahın Halit Ziya Uşaklıgil’e ait olduğunu biliyor fakat Ahmet Cemil’in neden hayal kırıklığına uğradığını bilmiyorsa burada edebiyat bilgisi vardır ama edebiyat eğitimi eksiktir.

Çünkü Ahmet Cemil yalnızca sınavda sorulabilecek bir roman kahramanı değildir.

O, hayalleriyle hayatın gerçekleri arasına sıkışmış insandır.

Belki de bugün hâlâ yanı başımızda yaşamaktadır.

İşte edebiyat tam burada başlar.

Edebiyatı Cetvellere Sığdırmak

Bugünkü edebiyat öğretiminin önemli bir bölümü sınıflandırmalar üzerinden ilerlemektedir. Sanatçılar dönemlere, eserler türlere, şiirler nazım biçimlerine, romanlar akımlara ayrılır. Bunun pedagojik bakımdan anlaşılır bir tarafı vardır. İnsan zihni karmaşık bilgiyi düzenlemek ister. Fakat sınıflandırma bir araç olmaktan çıkıp öğretimin kendisine dönüştüğünde edebiyatın doğasıyla çelişmeye başlar.

Çünkü edebiyat cetvellere sığmaz.

Namık Kemal’i yalnızca “vatan ve hürriyet şairi” olarak öğretmek kolaydır. Fakat Namık Kemal’i ortaya çıkaran zihinsel ve toplumsal dönüşümü anlatmadan bu bilgi ne kadar anlamlıdır? Tevfik Fikret’in birkaç eserini ezberletmek mümkündür; fakat onun dünyayla kurduğu problemli ilişkinin şiirine nasıl dönüştüğünü göstermeden öğrencinin Fikret’i gerçekten tanıdığını söyleyebilir miyiz?

Daha açık soralım:

Bir öğrencinin yüzlerce yazar-eser eşleştirmesini bilmesi, onun edebiyat bildiği anlamına gelir mi?

Kanaatimce bugünkü sorunun merkezinde tam olarak bu soru bulunmaktadır.

Edebiyat eğitiminde ölçülebilir olanın, değerli olanın önüne geçtiği görülmektedir. Test sınavı doğal olarak kesin cevap ister. Bir sorunun A, B, C, D veya E seçeneklerinden biri doğru olmalıdır. Fakat edebiyatın kendisi çoğu zaman böyle işlemez. Edebî metin yoruma, çağrışıma, bağlama ve okurun birikimine açıktır. Dolayısıyla edebiyatın doğasıyla onu ölçme biçimimiz arasında ciddi bir gerilim vardır.

Bu gerilimi çözmek yerine edebiyatı sınava uygun hâle getirdik.

Ve sonunda ölçme aracımız, öğrettiğimiz şeyi belirlemeye başladı.

Şairin Hayatını Biliyoruz, Şiirini Okumuyoruz

Belki de üzerinde en fazla düşünülmesi gereken çelişki budur.

Öğrenci şairin hangi yılda doğduğunu biliyor.

Hangi topluluğa katıldığını biliyor.

Sanat anlayışını birkaç maddeyle sayabiliyor.

Eserlerini sıralayabiliyor.

Fakat şiirini okumuyor.

Romanın yayımlandığı tarihi biliyor fakat romanı okumuyor. Kahramanların isimlerini biliyor fakat onların yaşadığı çatışmayı bilmiyor. Edebî akımın beş özelliğini ezberliyor fakat önüne imzasız bir metin konulduğunda o metnin neden romantik, realist veya natüralist olduğunu açıklamakta zorlanıyor.

Burada öğrenciyi suçlamak kolaycılık olur.

Çünkü öğrenci, sistemin kendisinden istediğini yapmaktadır.

Sınav ona “Bu şiirde insanın yalnızlığı nasıl kurulmuştur?” sorusundan önce “Bu şiirin şairi aşağıdakilerden hangisidir?” diye soruyorsa öğrenci de doğal olarak şairin adını öğrenmeye öncelik verecektir.

Dolayısıyla ezber, öğrencinin tercihi olmaktan çok sistemin ürettiği bir öğrenme davranışıdır.

Üstelik bu davranış zamanla edebiyata ilişkin yanlış bir algı da oluşturmaktadır: Edebiyat zor ve sıkıcıdır; çünkü çok fazla isim, eser ve dönem vardır.

Oysa belki de sıkıcı olan edebiyat değil, bizim onu öğretme biçimimizdir.

Ezberlenen Bilgi Nereye Gidiyor?

Ezberin en büyük problemi unutulması değildir. İnsan öğrendiği pek çok şeyi zaten unutur. Asıl problem, unutulduğunda geriye hiçbir şey bırakmamasıdır.

Gerçek öğrenme ise unutulduktan sonra bile insanda bir iz bırakır.

Bir öğrenci yıllar sonra Araba Sevdasındaki bütün karakterlerin adını unutabilir. Fakat Bihruz Bey üzerinden yanlış Batılılaşmanın nasıl eleştirildiğini kavramışsa romandan geriye bir düşünce kalmıştır. Kiralık Konakın ayrıntılarını unutabilir fakat aynı evde yaşayan üç kuşağın neden birbirini anlayamadığını öğrenmişse edebiyat ona tarihsel değişimi anlamanın başka bir yolunu göstermiştir.

İşte bilgiyle kültür arasındaki fark biraz da burada ortaya çıkar.

Ezberlenen bilgi sınava kadar taşınır.

Anlaşılan bilgi ise insanla birlikte yaşamaya devam eder.

Bu nedenle edebiyat öğretiminin temel sorusu “Öğrenci kaç eser biliyor?” olmamalıdır. Asıl soru, “Okuduğu bir metinden hareketle başka bir metni anlayabiliyor mu?” olmalıdır.

Çünkü öğrenmenin göstergesi tekrar etmek değil, transfer edebilmektir.

Sorun Üniversitede Başlamıyor, Üniversitede Devam Ediyor

Meselenin daha ağır tarafı ise bu öğrenme biçiminin üniversite kapısında sona ermemesidir.

Türkiye’de yükseköğretimin önemli sorunlarından biri, üniversiteye gelen bireyin öğrenme alışkanlıklarının köklü biçimde değiştirilememesidir. İlkokuldan başlayarak kendisine verilen bilgiyi alma, kaydetme, sınavda tekrar etme ve ardından unutma düzenine alışmış öğrenci üniversiteye geldiğinde de çoğu zaman aynı yöntemin devamını beklemektedir.

Üniversite de bu beklentiyi kırmadığı ölçüde fiilen lisenin devamına dönüşmektedir.

Dört yıllık bir yükseköğretim programının zihinsel bakımdan “lise 13, lise 14, lise 15 ve lise 16” şeklinde yaşanması tam da bu nedenle üzerinde durulması gereken bir sorundur.

Çünkü üniversiteyi üniversite yapan yalnızca okutulan bilginin daha ayrıntılı olması değildir.

Üniversite başka türlü düşünmeyi öğretmelidir.

Kaynağı sorgulamayı, kaynaklar arasında ilişki kurmayı, farklı görüşleri karşılaştırmayı, bir iddianın dayanaklarını araştırmayı, gerektiğinde hocasına ve okuduğu kitaba itiraz edebilmeyi, kendi sorusunu oluşturmayı ve o sorunun peşinden gidebilmeyi öğretmelidir.

Bunların olmadığı yerde yükseköğretimden değil, yalnızca ileri düzeyde bilgi aktarımından söz edebiliriz.

Üstelik burada kullandığımız “üniversite öğrencisi” kavramının kendisini bile yeniden düşünmek gerekir.

Üniversiteye gelen yetişkin birey yalnızca öğrenci midir?

Yoksa kendi alanında araştırmaya başlayan, bilgiye ulaşmayı öğrenen, bilgiyi karşılaştıran, sorgulayan ve giderek bilgi üretebilecek zihinsel yeterliliğe ulaşması gereken bir araştırmacı adayı mıdır?

İkinci anlayış kurulamadığında üniversite öğrencisi ders notlarının, slaytların ve sınav sorularının çevresinde dönüp duran lise öğrencisinin biraz daha büyümüş hâline dönüşmektedir.

Diploması değişmektedir.

Fakat bilgiyle kurduğu ilişki değişmemektedir.

Asıl problem budur.

Öğretmen Adayı mı, Ders Notu Ezberleyen Öğrenci mi?

Bu problem öğretmen yetiştiren kurumlarda çok daha ciddi sonuçlar doğurmaktadır.

Çünkü bugün üniversitede ezberleyen kişi yarın sınıfta ezberleten kişi olacaktır.

Bir Türk dili ve edebiyatı öğretmeni adayının dört yıl boyunca ders notlarını ezberleyip sınavlardan geçmesi, ona diploma kazandırabilir. Fakat bu durum tek başına onu edebiyat öğretmeni yapmaya yeter mi?

Örneğin öğretmen adayı Fuzûlî hakkında onlarca madde biliyor fakat bir gazeli kendi başına çözümleyemiyorsa; Tanzimat romanının özelliklerini sayıyor fakat önüne konulan bir roman parçasından dönemin zihniyetini çıkaramıyorsa; Cumhuriyet şiirindeki eğilimleri sıralıyor fakat daha önce görmediği bir şiir üzerine özgün bir değerlendirme yapamıyorsa burada ciddi bir öğretmen yetiştirme problemi vardır.

Çünkü öğretmen, yalnızca kendisine öğretileni öğrencisine aktaran aracı değildir.

Öğretmenin önce aldığı bilgiyi kendi zihninde yeniden kurması gerekir.

Bilgi bünyeye alınmalıdır.

Hazmedilmelidir.

Başka bilgilerle karşılaşmalı, değişmeli, genişlemeli ve sonunda kişinin kendi düşünce dünyasının parçası hâline gelmelidir.

İşte buna özümseme diyebiliriz.

Özümsenmemiş bilgi ise emaneten taşınan bilgi gibidir. Kişinin zihninde bulunur fakat ona ait değildir. Sorulduğunda tekrar edilebilir ancak yeni bir durum karşısında kullanılamaz.

Öğretmen açısından bunun sonucu daha ağırdır.

Çünkü insan kendisinin sahip olmadığı bir düşünme biçimini başkasına kazandıramaz.

Araştırmayı öğrenmemiş öğretmen öğrencisine araştırma ruhu veremez.

Soru sormayan öğretmen soru soran öğrenci yetiştiremez.

Metinle hesaplaşmamış öğretmen öğrencisine metin çözümlemeyi öğretemez.

Bilgiyi özümsememiş öğretmen ise en fazla kendisine verilen bilgiyi aktarabilir.

Ve eğitim tam da burada bir aktarma işlemine indirgenir.

Araştırmacı Ruh Kaybolduğunda

Üniversitenin belki de insana kazandırması gereken en önemli özelliklerden biri meraktır.

Fakat merak sınavda ölçülmesi güç bir özelliktir.

“Bunu neden böyle kabul ediyoruz?”

“Başka bir kaynak bu konuda ne söylüyor?”

“Bu yargının dayanağı nedir?”

“Bu metin başka türlü okunabilir mi?”

“Yazarın yaşadığı dönemle kullandığı dil arasında nasıl bir ilişki vardır?”

Bu soruları sormayan bir insanın önüne dünyanın en büyük kütüphanesini koymak da tek başına yeterli olmayacaktır.

Çünkü araştırmacı ruh, bilgi miktarıyla ilgili değildir.

Bilgi karşısındaki tavırla ilgilidir.

Araştırmacı kişi kendisine verilen cevaptan önce sorunun peşine düşer. Bir kaynağı son söz olarak kabul etmez. Okuduğunu başka metinlerle karşılaştırır. Bilmediğini fark etmekten rahatsız olmaz; tam tersine bilmediği şey onun için yeni bir araştırmanın başlangıcıdır.

Üniversitenin asıl görevi de belki burada başlamaktadır.

Öğrenciye bütün cevapları vermek değil, cevabını kendi başına arayabileceği sorular kazandırmak.

Çünkü araştırmacı ruhu gelişmemiş birey, aldığı bilgiyi bünyesine katmak yerine zihninde geçici olarak misafir eder.

Sınav bittiğinde misafir gider.

Geriye çoğu zaman diploma kalır.

Özümsenmeyen Bilgi Aktarılamaz

Eğitim yalnızca bugünün meselesi değildir. Her öğretmen aynı zamanda geçmişle gelecek arasında bir kültür taşıyıcısıdır.

Bir kuşağın öğrendiğini sonraki kuşağa aktarması, insanlık birikiminin temel mekanizmalarından biridir. Fakat burada “aktarmak” kelimesini de dikkatli kullanmak gerekir.

Aktarmak, bir kitabın içindeki bilgiyi başka bir zihne kopyalamak değildir.

İnsan ancak kendisinde karşılığı bulunan şeyi gerçek anlamda aktarabilir.

Bir şiirin sesini hiç duymamış öğretmen şiir zevkini nasıl aktaracaktır?

Romanı yalnızca olay örgüsü ve kahraman listesi olarak öğrenmiş biri öğrencisine romanın insanı anlamak için açtığı alanı nasıl gösterecektir?

Edebiyat tarihini tarihler ve isimlerden ibaret gören bir öğretmen, öğrencisine edebiyatın toplumun zihinsel dönüşümünü nasıl kaydettiğini nasıl anlatacaktır?

İşte öğretmen eğitiminin belki de en önemli sorusu budur:

Biz öğretmen adayına bilgi mi veriyoruz, yoksa o bilginin sahibi olabileceği zihinsel donanımı mı kazandırıyoruz?

Birincisini yapmak görece kolaydır.

İkincisi ise üniversite eğitimi gerektirir.

Edebiyat Tarihi Bir İsimler Mezarlığı Değildir

Türk edebiyatını öğretirken yaptığımız en büyük yanlışlardan biri de edebiyat tarihini birbirinin ardından gelen sanatçıların kronolojik geçidi hâline getirmektir.

Oysa edebiyat tarihi aynı zamanda zihniyet tarihidir.

Divan şiirinden Tanzimat’a, Tanzimat’tan Servetifünun’a, oradan Millî Edebiyat’a ve Cumhuriyet dönemine geçiş yalnızca yeni sanatçıların ortaya çıkması değildir. Dil değişmektedir, insan değişmektedir, toplum değişmektedir; insanın kendisine, devlete, aşka, tabiata, şehre ve hatta Tanrı’ya bakışı değişmektedir.

Bu değişimi görmeden yalnızca isimleri öğrenmek, bir şehrin sokak adlarını ezberleyip o şehirde hiç yürümemeye benzer.

Örneğin Tanzimat’ı yalnızca 1860 yılında Tercümân-ı Ahvâlin yayımlanmasıyla başlatmak tarihsel olarak işlevsel olabilir; fakat öğrencinin asıl kavraması gereken şey 1860 rakamı değil, edebiyatın insan ve toplum karşısındaki görevinin değişmeye başlamasıdır.

Aynı şekilde Servetifünun’u birkaç sanatçının bir dergi çevresinde toplanmasından ibaret görmek de eksiktir. Orada değişen yalnızca sanatçı kadrosu değildir; estetik anlayış, dil, bireyin dünyayı algılayışı ve sanatın toplumsal işlevine ilişkin düşünce de değişmektedir.

Böyle bakıldığında edebiyat tarihi ezberlenecek bilgiler zinciri olmaktan çıkar.

Birbirine cevap veren düşüncelerin tarihi hâline gelir.

Ezberleyen Öğretmen, Ezberleyen Öğrenci

Burada eğitim sisteminin kendi kendisini yeniden üreten bir döngüsüyle karşılaşıyoruz.

Ezberleyerek üniversite kazanan öğrenci, üniversitede yine ezberliyor.

Ezberleyerek üniversiteden mezun olan öğretmen adayı, mesleğe başladığında bildiği öğrenme biçimini sınıfına taşıyor.

Sonra öğrencilerine ezberletiyor.

O öğrencilerden bazıları üniversiteye gidiyor.

Bazıları öğretmen oluyor.

Ve sistem yeniden başlıyor.

Bu nedenle ortaöğretimdeki ezber sorununu yalnızca ortaöğretim programlarını değiştirerek çözmek mümkün değildir. Öğretmeni yetiştiren yükseköğretim anlayışı değişmediği sürece sınıfın içindeki temel davranış da kolay kolay değişmeyecektir.

Öğretmene “öğrencilerinize araştırma yaptırın” demeden önce öğretmen adayının gerçekten araştırma yapıp yapmadığına bakmalıyız.

Kaç makale okudu?

Kaç farklı görüşü karşılaştırdı?

Bir konuda kaynak taraması yapmayı öğrendi mi?

Birincil kaynakla ikincil kaynak arasındaki farkı biliyor mu?

Bir edebî hükmün hangi metinlerden hareketle kurulduğunu sorguladı mı?

Yoksa sınavdan önce hocasının verdiği notları ezberleyip sınavdan sonra unuttu mu?

İkinci ihtimal yaygınlaşıyorsa yalnızca öğretmen yetiştirme sisteminin değil, gelecekteki edebiyat eğitiminin de sorunu var demektir.

Çünkü bugünün öğretmen adayı yarının sınıfıdır.

Sınav Gerçeğini Yok Sayabilir miyiz?

Burada başka bir kolaycılığa da düşmemek gerekir.

“Ezber kötüdür, sınavları kaldıralım, çocuklar yalnızca kitap okusun.” demek gerçekçi değildir. Üniversiteye giriş sınavının var olduğu bir sistemde öğrencinin sınava hazırlanması gerekir. Edebiyatın tarihsel bilgisinin de öğrenilmesi zorunludur.

Dolayısıyla tartışılması gereken şey ezberin tamamen ortadan kaldırılması değil, bilginin nasıl örgütleneceğidir.

Bir öğrenci yüz ayrı bilgiyi birbirinden bağımsız biçimde ezberlemek yerine bunlar arasındaki ilişkiyi kavrarsa zaten daha az ezbere ihtiyaç duyacaktır.

Şinasi’yi yalnızca Şinasi olarak değil, kendisinden sonra gelen dönüşümün başlangıç noktalarından biri olarak görmelidir.

Namık Kemal’i yalnızca eserleriyle değil, Şinasi’den devraldığı düşüncenin hangi tarafını genişlettiğiyle öğrenmelidir.

Servetifünun’u Tanzimat’tan bağımsız bir kutu olarak değil, önceki kuşağın açtığı tartışmalara verilen başka bir estetik cevap olarak değerlendirmelidir.

Böylece öğrenci yüzlerce bağımsız bilgiyle uğraşmaz.

Bir hikâyeyi takip eder.

Edebiyat tarihinin hikâyesini.

Hafızadan Muhakemeye

Bugün bilgiye ulaşmak geçmiş dönemlerle kıyaslanamayacak kadar kolaydır. Bir eserin kime ait olduğunu öğrenmek birkaç saniye sürmektedir. Böyle bir çağda eğitimin temel hedefinin hâlâ bilgiyi zihinde depolamak olması ayrıca tartışılmalıdır.

Çünkü artık asıl mesele bilgiye sahip olmak değil, bilgiyle ne yapılacağını bilmektir.

Öğrencinin önüne hiç görmediği bir şiir koyduğumuzda onun dilinden, imgelerinden, sesinden ve dünya görüşünden hareketle yorum yapabiliyor mu?

İki farklı dönemden metni karşılaştırabiliyor mu?

Bir roman kahramanının davranışını yaşadığı dönemin sosyal şartlarıyla ilişkilendirebiliyor mu?

Bir şiirin yalnızca ne söylediğini değil, neden öyle söylediğini sorgulayabiliyor mu?

Üniversite öğrencisi önüne konulan kaynakçanın dışına çıkabiliyor mu?

Öğretmen adayı kendisine öğretilmemiş bir metinle karşılaştığında kendi bilgisini kullanarak bir çözümleme geliştirebiliyor mu?

Bilmediği bir mesele karşısında “Bunu bize anlatmadılar.” demek yerine “Bunu nasıl öğrenebilirim?” sorusunu sorabiliyor mu?

Bunları yapabiliyorsa eğitim amacına yaklaşmış demektir.

Çünkü eğitimin ulaşması gereken yer hafıza değil, muhakemedir.

Muhakemenin ulaşması gereken yer ise bağımsız düşüncedir.

Sonuç Yerine: Edebiyatı Yeniden Edebiyata, Üniversiteyi Yeniden Üniversiteye Döndürmek

Belki de yapılması gereken büyük bir eğitim devriminden önce bazı kavramları yeniden düşünmektir.

Edebiyatın merkezinde eser vardır.

Üniversitenin merkezinde araştırma vardır.

Öğretmenliğin merkezinde ise özümseme ve aktarabilme yeteneği bulunmalıdır.

Bunlardan birini diğerinden ayırdığımızda zincir kopmaktadır.

Şair hakkında yüz madde bilmeden önce bir şiir okumak; romancının hayatını ezberlemeden önce romanın dünyasına girmek; dönem özelliklerini sıralamadan önce o dönemin insanının neden böyle yazdığını anlamaya çalışmak gerekir.

Aynı biçimde üniversitede de öğrenciyi daha fazla bilgiyle doldurmak yerine onu bilginin peşinden gidecek hâle getirmek gerekir.

Çünkü üniversite lise 13 değildir.

Sonraki yıl lise 14, ardından lise 15 ve lise 16 hiç değildir.

Üniversite, bireyin kendisine verilen bilgiyi kabul eden kişi olmaktan çıkıp bilginin kaynağını araştıran, onu sorgulayan, başka bilgilerle karşılaştıran ve sonunda kendi zihninde yeniden kuran kişiye dönüşmesi gereken yerdir.

Bu dönüşüm gerçekleşmiyorsa elimizde eğitim düzeyi yükselmiş fakat öğrenme biçimi değişmemiş insanlar kalır.

Diplomaları vardır.

Bilgileri de vardır.

Fakat araştırma alışkanlıkları yoksa o bilgi sürekli dışarıdan beslenmek zorundadır.

Çünkü özümseyemeyen üretemez.

Üretemeyen geliştiremez.

Geliştiremediğini de gelecek kuşağa ancak ezber olarak aktarabilir.

Böylece edebiyatın bugünkü sorunsalı olan ezber, yalnızca öğrencinin sınavdan önce yaptığı bir çalışma yöntemi olmaktan çıkar; kuşaktan kuşağa aktarılan bir eğitim kültürüne dönüşür.

Belki de asıl mücadele etmemiz gereken budur.

Çünkü edebiyat, cevabı önceden belirlenmiş soruların dersi değildir.

İnsanın kendisine sorduğu ve bazen yüzyıllardır cevaplayamadığı soruların alanıdır.

Biz öğrencilerimize sürekli cevapları ezberletiyoruz.

Üniversitelerimiz de bazen aynı cevapların daha uzunlarını ezberletiyor.

Oysa önce soru sormayı öğretmeliyiz.

Sonra o sorunun peşinden gitmeyi.

Sonra bulduğu cevaptan bile şüphe edebilmeyi.

Bir gün sınav biter.

Ezberlenen eser adlarının bir kısmı unutulur. Tarihler birbirine karışır. Şairlerin hangi toplulukta bulunduğu zihnin uzak bir köşesinde silikleşir. Üniversitede sınav için çalışılan onlarca dersin ayrıntısı da zaman içinde kaybolur.

Fakat araştırmayı öğrenmiş insanın elinden öğrenme yeteneğini alamazsınız.

Çünkü o artık kendisine öğretilenlerle sınırlı değildir.

Bilmediğini nerede arayacağını bilir.

Bulduğunu nasıl değerlendireceğini bilir.

Okuduğunu nasıl özümseyeceğini bilir.

Ve ancak o zaman kendisinden sonraki kuşağa gerçekten bir şey bırakabilir.

Edebiyat eğitiminin başarısını belki de öğrencinin sınav günü hatırladıklarında değil;

sınav bittikten yıllar sonra unutamadıklarında,

ve daha önemlisi,

kimse ona öğretmediğinde kendi başına öğrenebildiklerinde aramak gerekir.

Faruk Yaşa Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmeni