Öğrencinin Öğrenememe Sorunsalı: Öğrenmeyi Öğrenmek

Bir insana bilgi vermekle ona öğrenmeyi öğretmek aynı şey değildir.

Hatta eğitim sistemimizin en temel sorunlarından biri, bu iki eylemi uzun zamandır birbirinin yerine kullanıyor olmamızdır. Öğrenciye bilgi verildiğinde onun öğrendiğini, sınavdan yüksek puan aldığında kavradığını, kendisini düzgün ifade ettiğinde düşündüğünü varsayıyoruz.

Oysa öğrenme bunların hiçbirine tek başına indirgenemez.

Öğrenmek, bilginin zihinde geçici olarak bulunması değildir.

Bilginin bireyin düşünme biçimine katılmasıdır.

Bir şeyi gerçekten öğrenmiş insan, onu yalnızca tekrar etmez; başka bilgilerle ilişkilendirir, yeni bir durumda kullanır, gerektiğinde sorgular, eksik yönünü görür ve hatta öğrendiği şeyi yeniden biçimlendirebilir.

Öğrenmeyi bilmeyen birey ise bilgiyi alır.

Taşır.

Tekrar eder.

Ve çoğu zaman bildiğini sanır.

Asıl sorun da burada başlar.

Çünkü bilmemek her zaman tehlikeli değildir.

İnsan bilmediğinin farkındaysa öğrenebilir.

Fakat öğrenmeyi öğrenmemiş birey, çoğu zaman neyi bilmediğini de bilemez.

Bir süre sonra bilgi eksikliği, bilgi sahibi olma yanılsamasına dönüşür.

Bilgiye Sahip Olmakla Öğrenmiş Olmak Arasındaki Fark

Bugünün öğrencisi bilgiye ulaşmak bakımından geçmiş kuşaklara göre son derece avantajlıdır.

Bir kavramın tanımını birkaç saniyede bulabilir.

Bir konu hakkında video izleyebilir.

Özet okuyabilir.

Hazır ders notlarına ulaşabilir.

Yapay zekâya soru sorabilir.

Bir kitabın, düşüncenin, teorinin veya kavramın en kısa açıklamasını anında elde edebilir.

Buraya kadar sorun yoktur.

Sorun, bilgiye erişmenin öğrenmekle karıştırılmasındadır.

Bir bilgiye ulaşabilmek, o bilgiyi anlayabilmek anlamına gelmez.

Anlamak da tek başına yeterli değildir.

Öğrenmek için bilgi üzerinde çalışmak gerekir.

Soru sormak gerekir.

Kavramlar arasında bağlantı kurmak gerekir.

Yanılmak gerekir.

Düzeltmek gerekir.

Tekrar dönmek gerekir.

Bazen bir metni ikinci, üçüncü, dördüncü kez okumak gerekir.

Çünkü öğrenme zihinsel emek ister.

Hazır bilgi ise çoğu zaman bu emeği ortadan kaldırır.

İnsana sonucu verir.

Ama o sonuca nasıl ulaşıldığını öğretmez.

Böylece birey giderek bilgi tüketicisine dönüşür.

Bir şeyi araştırmak yerine cevabını arar.

Bir problemi çözmek yerine çözümünü bulur.

Bir metni anlamak yerine özetini okur.

Bir düşüncenin nasıl kurulduğunu takip etmek yerine sonucunu ezberler.

Sonunda zihni çok sayıda bilgiyle karşılaşmış olur fakat bunların çok azını gerçekten işlemiştir.

Lise Öğrencisi Neden Öğrenemiyor?

Lisede öğrenciye çoğu zaman ne öğrenmesi gerektiği söylenir.

Ama nasıl öğrenmesi gerektiği yeterince öğretilmez.

“Bu konuyu çalış.”

“Bu kısmı oku.”

“Şu testi çöz.”

“Bu özellikleri ezberle.”

“Bu sorular sınavda çıkar.”

Öğrenci yıllarca bu cümlelerle karşılaşır.

Fakat bir metnin nasıl okunacağı, bir kavramın nasıl çözümleneceği, bir bilginin nasıl sınıflandırılacağı, unutmanın nasıl önleneceği, not tutmanın nasıl yapılacağı, tekrarın ne zaman ve neden gerekli olduğu, öğrenilen bilginin başka bilgiyle nasıl ilişkilendirileceği çoğu zaman sistematik biçimde öğretilmez.

Bunun sonucunda öğrenci çalışmayı öğrenmekle öğrenmeyi öğrenmek arasındaki farkı da anlayamaz.

Saatlerce masa başında oturabilir.

Yüzlerce soru çözebilir.

Defterler doldurabilir.

Fakat bütün bunlara rağmen öğrenemeyebilir.

Çünkü süre, öğrenmenin ölçüsü değildir.

Çaba da tek başına yeterli değildir.

Yanlış yöntemle yapılan yoğun çalışma, yalnızca daha fazla yorgunluk üretir.

Bu yüzden bazı öğrenciler “çok çalışıyorum ama olmuyor” der.

Bu cümle çoğu zaman tembellik değil, yöntem problemidir.

Öğrenci çalışmaktadır.

Ama öğrenmeyi bilmemektedir.

Öğrenmeyi Öğrenmek Nedir?

Öğrenmeyi öğrenmek, bireyin kendi zihinsel süreçlerinin farkına varmasıdır.

Ben nasıl daha iyi anlıyorum?

Okuyarak mı?

Yazarak mı?

Bir başkasına anlatarak mı?

Örnekler üzerinden mi?

Kavramlar arasında ilişki kurarak mı?

Hangi noktada dikkatimi kaybediyorum?

Neyi gerçekten biliyorum?

Neyi yalnızca bildiğimi sanıyorum?

Nerede hata yapıyorum?

Bu soruları sorabilen birey, öğrenmenin öznesi olmaya başlar.

Çünkü artık yalnızca kendisine verilen görevi yapan kişi değildir.

Kendi öğrenme sürecini izleyen kişidir.

Bir bilgiyi okuduğunda kendisine “Anladım mı?” demekle yetinmez.

“Bunu kendi cümlelerimle açıklayabilir miyim?” diye sorar.

“Bunu daha önce öğrendiğim hangi bilgiyle ilişkilendirebilirim?”

“Bana farklı bir örnek verilirse kullanabilir miyim?”

“Bu görüşe karşı hangi itiraz yapılabilir?”

“Bu konuda neyi bilmiyorum?”

İşte öğrenmenin başladığı yer burasıdır.

Çünkü gerçek öğrenme çoğu zaman cevaptan önce doğru soruyu gerektirir.

Hazır Bilginin Yarattığı Sahte Yeterlilik

Hazır bilgi çağının en büyük tehlikelerinden biri bilgi eksikliği değildir.

Sahte yeterlilik duygusudur.

Birey birkaç kısa içerik okur.

Bir video izler.

Bir kavramın özetini görür.

Birkaç popüler cümle öğrenir.

Sonra o konuda yeterince bilgi sahibi olduğunu düşünmeye başlayabilir.

İşte burada tuhaf bir insan tipi ortaya çıkar:

Bilgisi yüzeyseldir.

Ama özgüveni yüksektir.

Kavramları bilir.

Ama kavramlar arasındaki ilişkileri kuramaz.

Bir görüşü savunur.

Ama o görüşün dayanaklarını açıklayamaz.

Bir metni eleştirir.

Ama metni bütünüyle okumamıştır.

Bir konuda kesin hükümler verir.

Ama konunun temel kaynaklarına hiç bakmamıştır.

Dışarıdan bakıldığında kendinden emin görünür.

Fakat sorular derinleşmeye başladığında düşünce çözülmeye başlar.

Çünkü bilgi vardır ama işlenmemiştir.

Kelime vardır ama kavrayış yoktur.

Sonuç vardır ama süreç bilinmemektedir.

Bu özgüven aslında öğrenmenin değil, bilgiye hızlı erişimin ürettiği bir yanılsamadır.

Birey bilginin kendisinde olduğunu sanır.

Oysa bilgi yalnızca önünden geçmiştir.

Bildiğini Sanmak, Bilmemekten Daha Tehlikelidir

Bilmediğini bilen insan öğrenmeye açıktır.

“Bilmiyorum.” diyebilir.

Araştırabilir.

Sorabilir.

Yanılabilir.

Düşüncesini değiştirebilir.

Fakat bildiğini sanan insanın öğrenme kapısı çoğu zaman daha dardır.

Çünkü yeni bilgi onun için ihtiyaç değildir.

Kendisine eksik olduğunu hatırlatan bir tehdittir.

Bu yüzden yüzeysel bilgiyle yüksek özgüven birleştiğinde öğrenmenin önünde ciddi bir engel oluşur.

İnsan artık araştırmak yerine savunmaya başlar.

Anlamak yerine cevap vermeye çalışır.

Dinlemek yerine kendi bilgisini göstermeye yönelir.

Tartışmanın amacı gerçeğe yaklaşmak değil, haklı çıkmak olur.

Böyle bir zihinsel yapı içinde derinleşme giderek zorlaşır.

Çünkü derinleşmek, insanın kendi eksikliğiyle karşılaşmasını gerektirir.

Gerçek araştırmacı “Ne kadar çok biliyorum.” duygusuyla değil, çoğu zaman “Ne kadar çok bilmediğim şey var.” farkındalığıyla gelişir.

Bilgi insanı büyüttükçe aynı zamanda bilgisinin sınırlarını da göstermelidir.

Gösteremiyorsa ortada çoğu zaman bilgi değil, bilgi görüntüsü vardır.

Akademik Birey Olmak Diploma Meselesi Değildir

Öğrenmeyi öğrenememe sorunu üniversiteye gelince kendiliğinden sona ermez.

Hatta burada daha görünür hâle gelir.

Çünkü üniversite, bireyin artık yalnızca kendisine sunulan bilgiyi alan kişi olmaktan çıkması gereken yerdir. Bu nedenle “üniversite öğrencisi” kavramını dahi tartışmaya açmak gerekir.

Kanaatimce üniversitedeki bireyi yalnızca “öğrenci” olarak adlandırmak, onun üniversitedeki konumunu eksik tarif etmektedir.

Üniversiteye gelen kişi artık yalnızca öğrenen değildir.

Bir üniversite araştırmacısıdır.

Kendisinden beklenen, hocasının anlattığını dinleyip sınavda yeniden üretmesi değil; bilgiye ulaşması, farklı kaynakları karşılaştırması, kavramları çözümlemesi, karşılaştığı bilgileri kendi zihinsel dünyasında birbirleriyle ilişkilendirmesi ve sonunda onları kendi düşüncesinin bir parçası hâline getirmesidir.

Çünkü üniversite yalnızca meslek edinilen bir kurum değildir.

İnsanın kendisini, içinde yaşadığı toplumu ve hayatı anlamlandırmayı öğrendiği düşünsel bir alandır.

Üniversite araştırmacısı bu nedenle bilgiye yalnızca “Bu sınavda çıkar mı?” sorusuyla yaklaşamaz.

“Bu bilgi bana ne söylüyor?”

“Başka hangi kavramlarla ilişkili?”

“Bu düşünce hangi tarihsel şartların ürünüdür?”

“Bunun karşısında hangi görüşler vardır?”

“Ben bu bilgiyi kendi hayatımda, mesleğimde ve düşünce dünyamda nereye yerleştireceğim?”

sorularını da sormalıdır.

Çünkü akademik gelişim, bilginin insanın dışında bir nesne olarak kalmasıyla gerçekleşmez.

Bilgiyle birey arasında bir ilişki kurulmalıdır.

Araştırmacı okuduklarını yalnızca belleğine kaydetmez.

Onları başka kavramlarla karşılaştırır.

Bazılarını reddeder.

Bazılarını yeniden düşünür.

Bazılarıyla kendi düşüncesini değiştirir.

Ve zamanla bilgi, onun dünya görüşünün ve hayatı yorumlama biçiminin bir parçasına dönüşür.

İşte üniversite eğitiminin gerçek anlamı burada ortaya çıkar.

Bu nedenle üniversitedeki birey dört yıl boyunca ders notlarının, slaytların ve sınav tarihlerinin çevresinde dolaşıyorsa yükseköğretimde bulunmasına rağmen zihinsel olarak lise düzeninin dışına çıkamamış olabilir.

Ders notu bekler.

Slayt bekler.

Sınavda çıkacak yeri sorar.

Makalenin tamamını okumak yerine özetini ister.

Bir kitabı incelemek yerine hakkında yazılmış birkaç paragrafla yetinir.

Araştırma ödevi verildiğinde önce soruyu düşünmek yerine hazır kaynak arar.

Böyle bir birey üniversiteye devam ediyor olabilir.

Fakat henüz üniversite araştırmacısına dönüşmemiştir.

Çünkü üniversite araştırmacısı soru sorar.

Kaynağın kaynağını araştırır.

İddia ile kanıtı ayırır.

Bir kavramın yalnızca tanımını değil, hangi düşünsel bağlamda ortaya çıktığını anlamaya çalışır.

Bir görüşü yalnızca kendisine yakın olduğu için kabul etmez.

Karşı görüşü anlamadan reddetmez.

Bilginin hangi yöntemle üretildiğini merak eder.

Ve en önemlisi, öğrendiği şeyin kendi hayatındaki karşılığını arar.

Çünkü bilgi hayattan tamamen koparıldığında yalnızca akademik bir yük hâline gelir.

Oysa üniversite araştırmacısının görevi bilgiyi taşımak değil, onunla dönüşmektir.

Bu dönüşüm gerçekleştiğinde üniversiteden mezun olan kişinin yalnızca diploması değişmez.

Düşünme biçimi değişir.

Bir probleme bakışı değişir.

Kaynak kullanma alışkanlığı değişir.

Bir iddia karşısındaki tavrı değişir.

Kendi bilgisinden şüphe etme becerisi gelişir.

Hayatına ilişkin kararları bile daha fazla sorgulama, araştırma ve karşılaştırma üzerinden vermeye başlar.

İşte yükseköğretimden beklenmesi gereken budur.

İnsana yalnızca bir meslek kazandırmak değil;

bilgiyi araştırarak kavramlaştırabilen, kavramları birbirleriyle özdeşleştirerek kendi düşünce dünyasını kurabilen ve öğrendikleriyle hayatına yön verebilen bir birey kazandırmak.

Bu gerçekleşmiyorsa üniversite bitmiş olabilir.

Ama üniversite eğitimi tamamlanmış değildir.

Derinlemesine Bilgi Neden İşlenemiyor?

Derin bilgi sabır ister.

Bugünün bilgi alışkanlığı ise hız istemektedir.

Bir metnin tamamını okumak yerine kısa özetini okumak daha kolaydır.

Bir konu üzerinde günlerce düşünmek yerine birkaç dakikalık açıklama tüketmek daha caziptir.

Birey giderek bilgiye şu soruyla yaklaşır:

“En kısa yoldan bunu nasıl öğrenirim?”

Oysa bazı şeylerin kısa yolu yoktur.

Bir edebî eserin dünyasına girmek zaman ister.

Bir felsefi düşünceyi anlamak, kavramların tarihini bilmek ister.

Bir bilimsel teoriyi kavramak, öncüllerini ve yöntemini anlamayı gerektirir.

Bir akademik makaleyi gerçekten değerlendirebilmek için yalnızca sonucunu değil, nasıl bir yöntemle o sonuca ulaşıldığını görmek gerekir.

Öğrenmeyi öğrenmiş birey bu gecikmeyi kabul eder.

Çünkü onun amacı hızlıca bilgi sahibi görünmek değildir.

Anlamaktır.

Öğrenmeyi öğrenmemiş birey ise çoğu zaman sonuca erken ulaşmak ister.

Bu yüzden ilk açıklamayı yeterli görür.

İlk kaynağa güvenir.

İlk anladığı biçimi doğru kabul eder.

Ve derinleşme başlamadan öğrenme tamamlanmış sanılır.

Araştırmacı Zihin ile Hazır Bilgi Tüketicisi Arasındaki Fark

Araştırmacı zihin bir cevapla karşılaştığında yeni sorular üretir.

Hazır bilgi tüketicisi ise cevabı bulduğu anda süreci bitirir.

Araştırmacı:

“Bu neden böyle?” diye sorar.

Sonra:

“Her zaman böyle mi?”

“Bunun istisnası var mı?”

“Başka biri bu konuda ne düşünüyor?”

“Bu bilginin kaynağı nedir?”

“Bu sonuç hangi şartlarda geçerli?”

“Bu bilgi benim daha önce bildiklerimi nasıl değiştiriyor?”

diye devam eder.

Hazır bilgi tüketicisi ise çoğu zaman ilk cümlede durur.

Bu iki insan başlangıçta aynı bilgiyi öğrenmiş gibi görünebilir.

Fakat birkaç yıl sonra aralarındaki fark çok büyür.

Birincisi bilgiyi çoğaltmayı öğrenmiştir.

İkincisi bilgi toplamayı.

Birincisi yeni sorunlarla karşılaşınca yöntem üretir.

İkincisi hazır cevap arar.

Birincisi bilmediği bir alana girmekten korkmaz.

Çünkü nasıl öğreneceğini bilir.

İkincisi ise alışık olmadığı bir sorun karşısında çaresizleşir.

Çünkü elindeki bilgi bittiğinde ne yapacağını bilmiyordur.

İşte öğrenmeyi öğrenmenin gerçek gücü burada ortaya çıkar.

İnsana bütün cevapları vermez.

Ama cevabı olmayan bir soruyla karşılaştığında ne yapacağını öğretir.

Ve gerçek üniversite araştırmacısı da tam olarak burada doğar.

Kendisine verilen bilgileri taşıyan kişi olmaktan çıktığı;

kendi sorularını üretmeye, cevaplarını araştırmaya ve bulduğu bilgiyi kendi hayatının anlam dünyasına yerleştirmeye başladığı anda.

Çünkü üniversite insanı yalnızca bir mesleğe değil,

kendi hayatının düşünsel sorumluluğunu almaya da hazırlamalıdır.

Öğretmenin Rolü: Cevap Veren mi, Öğrenme Sürecini Kurabilen mi?

Burada öğretmenin rolünü de yeniden düşünmek gerekir.

Öğretmen uzun yıllar boyunca bilginin merkezindeki kişi olarak görüldü.

Öğretmen biliyordu.

Öğrenci dinliyordu.

Öğretmen anlatıyordu.

Öğrenci not alıyordu.

Bugün bu yapı yalnızca pedagojik olarak değil, teknolojik olarak da sürdürülebilir değildir.

Çünkü öğrencinin erişemediği bilgiyi bilen kişi olma avantajı büyük ölçüde ortadan kalkmıştır.

Bilgi her yerde bulunmaktadır.

Bu nedenle öğretmenin değeri artık bilgiye sahip olmasından çok, öğrenciye bilgiyle ne yapacağını gösterebilmesindedir.

İyi öğretmen yalnızca cevabı vermez.

Soruyu kurar.

Öğrencinin düşünmesini sağlar.

Yanlış cevap verdiğinde hemen düzeltmek yerine neden öyle düşündüğünü sorgulatır.

Kaynak gösterir.

Farklı metinleri karşılaştırır.

Bir bilginin başka bilgiyle nasıl ilişkilendirildiğini gösterir.

Öğrenciyi kendisine bağımlı hâle getirmez.

Aksine giderek kendisine ihtiyaç duymadan öğrenebilecek hâle getirir.

Belki de öğretmenin başarısının en güçlü göstergelerinden biri budur.

Öğrenci, öğretmeni olmadan da öğrenmeye devam edebiliyor mu?

Cevap evetse eğitim amacına ulaşmıştır.

Öğrenmeyi Öğrenen Bireyin Farkı

Öğrenmeyi öğrenen insanın en büyük avantajı çok şey bilmesi değildir.

Yeni bir şeyi öğrenebileceğine ilişkin yöntem sahibi olmasıdır.

Bilmediği bir alanla karşılaşınca paniğe kapılmaz.

Konuyu parçalara ayırır.

Temel kavramları belirler.

Kaynakları araştırır.

Güvenilir olanla olmayanı ayırır.

Not çıkarır.

Sorular üretir.

Öğrendiklerini kendi cümleleriyle yeniden kurar.

Eksiklerini fark eder.

Geri döner.

Tekrar eder.

Başka bağlamlarda kullanır.

Bu kişi yıllar içinde bilgi bakımından da diğerlerinden ayrılmaya başlar.

Çünkü öğrenme onun için okulda yapılan geçici bir faaliyet olmaktan çıkmıştır.

Bir yaşam becerisine dönüşmüştür.

İşte lise öğrencisinden üniversite öğrencisine, öğretmenden akademisyene kadar asıl hedefin bu olması gerekir.

Bilgi vermek değil;

öğrenme yeteneğini kalıcı hâle getirmek.

Öğrenmeyi Öğrenemeyen İnsan Ne Olur?

Öğrenmeyi öğrenemeyen birey ilk bakışta bilgisiz görünmeyebilir.

Hatta tam tersine oldukça bilgili görünebilir.

Çok sayıda kavram kullanabilir.

Gündemi takip edebilir.

Her konuda söyleyecek birkaç cümlesi bulunabilir.

Sorulara hızlı cevap verebilir.

Fakat düşünce derinleştiğinde eksiklik ortaya çıkar.

Bir kavramı başka bir bağlamda kullanamaz.

Bilgiler arasında ilişki kurmakta zorlanır.

Karşı örnek geldiğinde düşüncesini yeniden düzenleyemez.

Kaynak sorgulamaz.

Bilgiyi aktarır ama dönüştüremez.

Yeni bir problem karşısında eski ezberlerinin dışına çıkamaz.

Böylece özgüvenli görünen fakat zihinsel olarak dışarıdan sürekli beslenmeye ihtiyaç duyan bir birey ortaya çıkar.

Hazır bilgi varsa konuşur.

Hazır cevap varsa çözer.

Hazır yöntem varsa uygular.

Ama hazır olan ortadan kalktığında düşünce de durur.

Bu yüzden öğrenmeyi öğrenmemiş insanın en büyük sorunu bilmediği şeylerin çokluğu değildir.

Kendi başına yeni bilgi üretememesi, işleyememesi ve inşa edememesidir.

Sonuç Yerine: Bilgiyi Değil, Öğrenme Yeteneğini Kalıcı Kılmak

Bir öğrenciye bugün öğrettiğimiz bilgilerin önemli bir kısmı yıllar içinde unutulacaktır.

Bu kaçınılmazdır.

Sorun da değildir.

Asıl soru şudur:

Bilgi unutulduğunda geriye ne kalacaktır?

Eğer geriye soru sorma alışkanlığı kalıyorsa,

araştırma becerisi kalıyorsa,

kaynağı sorgulama alışkanlığı kalıyorsa,

bilmediğini fark edebilme cesareti kalıyorsa,

yeniden öğrenebilme yöntemi kalıyorsa,

eğitim başarısız olmamıştır.

Fakat bütün bilgiler unutulduğunda geriye yalnızca sınav geçmişi ve diploma kalıyorsa sistem üzerinde yeniden düşünmek gerekir.

Çünkü eğitimin amacı insan zihnini bilgiyle doldurmak değildir.

İnsana zihnini nasıl kullanacağını öğretmektir.

Hazır bilgi çağında bu daha da önemlidir.

Bugün insanın karşısındaki temel sorun bilgi kıtlığı değildir.

Bilgi bolluğudur.

Böyle bir dünyada güçlü olan, en çok bilgiye ulaşan kişi olmayacaktır.

Hangi bilginin önemli olduğunu ayırabilen,

onu sorgulayabilen,

derinleştirebilen,

başka bilgilerle ilişkilendirebilen

ve gerektiğinde yeniden öğrenebilen kişi olacaktır.

Belki de eğitimin en temel sorusunu artık şöyle kurmalıyız:

Öğrenciye ne öğrettik?

değil,

öğrenciye kendi başına öğrenebilmeyi öğretebildik mi?

Çünkü insan öğrenmeyi öğrendiği anda okulun sınırlarını aşar.

Öğrenmeyi öğrenemediğinde ise hayatı boyunca öğretmen, kitap, ekran, algoritma veya başka bir otoritenin kendisine hazır bilgi vermesini bekler.

Birincisi bilgiyle büyür.

İkincisi bilgi tüketir.

Birincisi bilmediğinin peşine düşer.

İkincisi bildiğini sanmakla yetinir.

Ve belki de bugünkü eğitim sorunsalının en tehlikeli tarafı tam olarak budur:

Bilgisiz birey değil; öğrenemediği hâlde bildiğine inanan birey.

Faruk Yaşa Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmeni