DÖNEME GENEL BAKIŞ
Kronolojide burası neresi?
Tanzimat edebiyatı, Batılılaşma sürecinde gazete çevresinde gelişen ve yeni türleri Türk edebiyatına taşıyan yenileşme dönemidir. Birinci ve ikinci kuşak arasındaki amaç, dil ve tema değişimi dönemin temel eksenini oluşturur.
TEMEL ÖZELLİKLER
Dönemin ana çizgileri
- Gazete; makale, eleştiri, tiyatro ve romanın gelişmesinde merkezî rol üstlenir.
- Birinci dönemde toplumsal yarar, ikinci dönemde estetik kaygı güçlenir.
- Vatan, hürriyet ve adalet temalarından bireysel ve metafizik temalara geçilir.
- Batılı türler denenirken eski şiir geleneğinin biçimsel etkileri sürer.
ÖNEMLİ TÜRLER / KAVRAMLAR
Haritada işaretlemen gerekenler
ÖNEMLİ SANATÇILAR VE ESERLER
Çekirdek isimler ve bağlantılar
Gazete, makale ve tiyatro alanında öncü yenilikler.
Vatan ve hürriyet düşüncesini edebî türlerle yayar.
Estetik kaygı ve yeni edebiyat düşüncesinin belirleyici ismidir.
Hikâye ve romanda gerçekçi gözlemle öne çıkar.
AYT’DE NASIL TANINIR?
Soru kökündeki ayırt edici izler
- Toplumsal fayda ve siyasal kavramlar birinci dönemi düşündürür.
- Ağır dil, bireysel tema ve estetik kaygı ikinci dönemde belirginleşir.
- İlkler bilgisi tek başına değil, sanatçı–tür–amaç ilişkisiyle okunmalıdır.
MEVCUT REHBERDEN DERİNLEŞTİR
Tanzimat I. ve II. Dönem Karşılaştırması
Tanzimat edebiyatını öğrenmenin en etkili yolu, iki dönemi ayrı ayrı ezberlemek yerine değişimin yönünü izlemektir. Birinci dönemde toplumu dönüştürme amacı öne çıkarken ikinci dönemde estetik kaygı ve bireysel temalar güçlenir. Bu temel eksen, pek çok ayrıntıyı doğru yere yerleştirir.
Sanat anlayışındaki temel ayrım
Birinci dönem sanatçıları edebiyatı halkı eğitmek, yeni düşünceleri yaymak ve toplumsal fayda sağlamak için güçlü bir araç olarak görür. Hürriyet, adalet, vatan, hak ve kanun gibi kavramlar eserlerde geniş yer bulur.
İkinci dönemde siyasal ortamın etkisiyle toplumsal alandan uzaklaşma görülür. Sanat için sanat anlayışı belirginleşir; aşk, ölüm, metafizik, tabiat ve bireysel duyarlılıklar öne çıkar.
Dil ve biçim neden farklı görünür?
Birinci dönem sanatçıları halkın anlayabileceği bir dil hedeflese de uygulamada eski alışkanlıklardan tamamen uzaklaşamaz. Yine de sadeleşme fikrinin savunulması önemlidir.
İkinci dönemde estetik kaygının artmasıyla dil ağırlaşır ve anlatım daha sanatlı bir hâl alır. Şiirde eski biçimler sürerken içerik ve duyarlılık değişmeye devam eder.
Türler üzerinden değişimi izleyin
Gazete, makale, tiyatro ve roman birinci dönemin topluma ulaşma hedefini açık biçimde gösterir. Tiyatro halkı eğitmek için etkili bir araç olarak değerlendirilir.
İkinci dönemde roman ve şiirde teknik arayış ile psikolojik çözümleme güçlenir. Tiyatro eserleri yazılmaya devam etse de sahnelenme kaygısı geri planda kalabilir.
Sanatçıları iki eksende eşleştirin
Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa, Ahmet Mithat Efendi ve Şemsettin Sami birinci dönem çevresinde; Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hamit Tarhan, Samipaşazade Sezai ve Nabizade Nâzım ikinci dönem çevresinde düşünülür.
Ancak yalnızca isim listesine güvenmeyin. Her sanatçının hangi türde ve hangi düşünce çizgisinde öne çıktığını da ekleyin. Böylece dönem–sanatçı–eser zinciri tamamlanır.
MAKALEYİ BEĞENDİNİZ Mİ?